रजोनिवृत्ती म्हणजे काय? महिलांनी जाणून घ्याव्यात अशा महत्त्वाच्या गोष्टी

रजोनिवृत्ती हा आयुष्यातील एक महत्त्वाचा बदल आहे. या काळात अनेक स्त्रियांना संमिश्र भावनांचा अनुभव येतो. काहींना वाढत्या वयाची चिंता वाटते. तर काहींना आपल्या शरीरात होणाऱ्या शारीरिक आणि भावनिक बदलांविषयी अनिश्चितता वाटते.

रजोनिवृत्तीला विशेषतः आव्हानात्मक बनवणारी गोष्ट म्हणजे, हा इतर बहुतेक आरोग्यविषयक अनुभवांपेक्षा वेगळा असतो. हा बदल एका रात्रीत होत नाही. याला अनेक वर्षे लागू शकतात. नेमके काय घडत आहे हे समजून घेतल्यास, ही प्रक्रिया हाताळणे सोपे होऊ शकते.

रजोनिवृत्तीबद्दल माहित असायला हव्यात अशा सर्वात महत्त्वाच्या गोष्टींचा समावेश आहे.

रजोनिवृत्ती म्हणजे काय?

रजोनिवृत्ती म्हणजे अशी अवस्था जेव्हा स्त्रीला सलग १२ महिने मासिक पाळी येत नाही. ही वृद्धत्वाची एक नैसर्गिक प्रक्रिया आहे, जी अंडाशय प्रजनन संप्रेरके तयार करणे थांबवतात तेव्हा घडते. बहुतेक स्त्रियांना वयाच्या ५२ व्या वर्षी रजोनिवृत्ती येते. काही प्रकरणांमध्ये, शस्त्रक्रिया किंवा वैद्यकीय उपचारांमुळे रजोनिवृत्ती लवकर येऊ शकते.

प्रत्येक स्त्रीला रजोनिवृत्तीचा अनुभव वेगवेगळ्या प्रकारे येतो. काही स्त्रियांना फार कमी किंवा कोणतीही लक्षणे जाणवत नाहीत. तर काहींना विविध शारीरिक आणि भावनिक बदलांचा सामना करावा लागतो.

रजोनिवृत्तीबद्दल महिलांनी जाणून घ्याव्यात अशा ५ गोष्टी

१. रजोनिवृत्तीमुळे अनेक लक्षणे उद्भवू शकतात

रजोनिवृत्तीचा प्रत्येक स्त्रीवर वेगवेगळा परिणाम होतो. काही स्त्रियांना फक्त थोडे बदल जाणवतात, तर काहींना विविध प्रकारची लक्षणे जाणवतात. रजोनिवृत्तीच्या सामान्य लक्षणांमध्ये खालील गोष्टींचा समावेश होतो:

1. अनियमित मासिक पाळी
2. उष्णतेच्या लाटा आणि रात्री घाम येणे
3. योनीतील कोरडेपणा आणि संभोगादरम्यान अस्वस्थता
4. वारंवार लघवीला जाण्याची इच्छा होणे
5. झोप लागण्यास अडचण
6. मनःस्थितीतील बदल, चिडचिड किंवा नैराश्य
7. कोरडी त्वचा, कोरडे डोळे किंवा कोरडे तोंड

२. रजोनिवृत्तीचे तीन टप्पे असतात

रजोनिवृत्ती एकाच वेळी होत नाही. ती तीन टप्प्यांमधून जाते:

1. पेरिमेनोपॉज : ही रजोनिवृत्तीच्या आधीची अवस्था आहे. कालांतराने अंडाशयातून इस्ट्रोजेनचे उत्पादन कमी झाल्यामुळे, मासिक पाळी अनियमित होते.
2. रजोनिवृत्ती: ही अशी अवस्था आहे जेव्हा स्त्रीला सलग १२ महिने मासिक पाळी येत नाही. अंडाशय अंडी सोडत नाहीत आणि खूप कमी प्रमाणात इस्ट्रोजेन तयार करतात.
3. रजोनिवृत्तीनंतरचा काळ: हा त्यानंतरचा टप्पा आहे. या काळात बहुतेक लक्षणे कमी होतात, परंतु इस्ट्रोजेनची पातळी कमी झाल्यामुळे या टप्प्यातील महिलांना हृदयरोग आणि ऑस्टिओपोरोसिसचा धोका जास्त असतो.

३. रजोनिवृत्तीचा हाडांच्या आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो

जेव्हा इस्ट्रोजेनची पातळी कमी होते, तेव्हा शरीरातील हाडांमधील कॅल्शियम अधिक वेगाने कमी होते. यामुळे हाडांची घनता कमी होते आणि विशेषतः नितंब व पाठीच्या कण्यात फ्रॅक्चर होण्याचा धोका वाढतो. हाडांचे आरोग्य जपण्यासाठी:

1. कॅल्शियमयुक्त पदार्थ खा
2. व्हिटॅमिन डी पूरक घ्या
3. नियमित व्यायाम करा
4. मद्यपान मर्यादित करा आणि धूम्रपान टाळा

४. रजोनिवृत्तीची वेळ वेगवेगळी असते

रजोनिवृत्तीसाठी कोणताही एक निश्चित कालावधी नसतो. बहुतेक महिलांमध्ये वयाच्या चाळीशी ते पन्नाशीच्या मध्यात नैसर्गिकरित्या रजोनिवृत्ती येते. तथापि, याची नेमकी वेळ अनुवांशिकता, जीवनशैली आणि एकूण आरोग्यावर अवलंबून असते.

काही स्त्रियांमध्ये रजोनिवृत्ती नैसर्गिकरित्या येत नाही. केमोथेरपी, रेडिएशन किंवा अंडाशय काढून टाकण्याची शस्त्रक्रिया या सर्वांमुळे रजोनिवृत्ती लवकर येऊ शकते.

५. उपचाराचे अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत

हार्मोनल आणि नॉन-हार्मोनल उपचारांद्वारे रजोनिवृत्तीची लक्षणे नियंत्रणात आणता येतात.

हार्मोन थेरपीमुळे इस्ट्रोजेन आणि प्रोजेस्टेरॉनची पातळी पुन्हा भरून निघते, ज्यामुळे उष्णतेच्या लाटा, रात्री येणारा घाम, योनीमार्गातील कोरडेपणा आणि हाडांची झीज कमी होण्यास मदत होते. तथापि, हार्मोन थेरपी प्रत्येक स्त्रीसाठी योग्य नसते, त्यामुळे डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

ज्या महिला हार्मोन थेरपी वापरू शकत नाहीत, त्या हार्मोनविरहित पर्यायांचा विचार करू शकतात, ज्यामध्ये खालील गोष्टींचा समावेश आहे:

1. आहारातील बदल
2. नियमित व्यायाम
3. डॉक्टरांच्या चिठ्ठीने दिलेली औषधे
4. संज्ञानात्मक वर्तणूक थेरपी
5. संमोहन उपचार

रजोनिवृत्ती हा प्रत्येक स्त्रीच्या आयुष्यातील एक नैसर्गिक टप्पा आहे. तिचे टप्पे, लक्षणे आणि व्यवस्थापनाचे पर्याय समजून घेतल्यास हा स्थित्यंतर सुलभ होऊ शकतो.

जर लक्षणे जाणवत असतील, तर डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आणि डॉ लाल पाथ लॅब्स ॲपद्वारे, रजोनिवृत्तीची (menopause) चाचणी बुक करणे उत्तम ठरेल.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

1. 1. रजोनिवृत्तीच्या काळात नेमके काय घडते?
      रजोनिवृत्तीच्या काळात, अंडाशय प्रामुख्याने इस्ट्रोजेन आणि प्रोजेस्टेरॉन हे प्रजनन संप्रेरक तयार करत नाहीत. परिणामी, मासिक पाळी कायमची थांबते.

1. 1. प्रत्येक स्त्रीला रजोनिवृत्तीबद्दल काय माहित असणे आवश्यक आहे?
      प्रत्येक स्त्रीला हे माहित असले पाहिजे की रजोनिवृत्ती ही वृद्धत्वाची एक नैसर्गिक प्रक्रिया आहे, वैद्यकीय समस्या नाही. ही प्रक्रिया टप्प्याटप्प्याने होते, प्रत्येक स्त्रीवर तिचा परिणाम वेगवेगळा होतो आणि मासिक पाळी प्रत्यक्षात थांबण्याच्या अनेक वर्षे आधी ती सुरू होऊ शकते.