हिमोग्लोबिन कमी झाल्यावर शरीरात कोणते बदल होतात?

जेव्हा हिमोग्लोबिनची पातळी कमी होते, तेव्हा शरीराला गरजेपेक्षा कमी ऑक्सिजन मिळतो, ज्यामुळे सततचा थकवा आणि धाप लागण्यासारख्या बदलांपासून ते हृदय आणि इतर अवयवांवर परिणाम करणाऱ्या अधिक गंभीर परिणामांपर्यंत अनेक लक्षणे दिसू लागतात.

या लेखात हिमोग्लोबिनची पातळी कमी होण्याची कारणे आणि या बदलाला शरीर कसा प्रतिसाद देते, याचा शोध घेतला आहे.

हिमोग्लोबिन म्हणजे काय आणि शरीरात हिमोग्लोबिनचे प्रमाण किती असावे?

हिमोग्लोबिन हे लाल रक्तपेशींमधील लोहयुक्त प्रथिन आहे. ते फुफ्फुसांमधून शरीराच्या सर्व भागांपर्यंत ऑक्सिजन वाहून नेते आणि श्वासावाटे बाहेर टाकण्यासाठी कार्बन डायऑक्साइड परत फुफ्फुसांमध्ये आणते.

पुरेशा प्रमाणाशिवाय, शरीरातील पेशींना योग्यरित्या कार्य करण्यासाठी पुरेसा ऑक्सिजन मिळत नाही.

सामान्य हिमोग्लोबिनची पातळी लिंगानुसार भिन्न असते. पुरुषांसाठी सामान्य प्रमाण १४.०-१७.५ ग्रॅम/डीएल आहे, तर महिलांसाठी ते १२.३-१५.३ ग्रॅम/डीएल आहे. या प्रमाणांपेक्षा कमी पातळी कमी हिमोग्लोबिन दर्शवते, ज्यामुळे अनेकदा ॲनिमिया नावाची एक सामान्य वैद्यकीय समस्या उद्भवते.

हिमोग्लोबिन कमी होण्याची कारणे कोणती आहेत?

जेव्हा शरीर पुरेशा लाल रक्तपेशी तयार करत नाही, त्यांची जागा भरून काढण्याच्या क्षमतेपेक्षा जास्त वेगाने त्या नष्ट होतात किंवा रक्तस्त्राव होतो, तेव्हा हिमोग्लोबिनची पातळी कमी होते. हिमोग्लोबिन कमी होण्याची सामान्य कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:

1. लोह, व्हिटॅमिन बी१२ किंवा फोलेटची कमतरता
2. मासिक पाळीतील जास्त रक्तस्राव, अल्सर किंवा दुखापतीमुळे होणारा रक्तस्त्राव
3. कर्करोग, मूत्रपिंडाचा आजार किंवा संधिवात यांसारखे दीर्घकालीन आजार
4. थॅलेसेमिया किंवा सिकल सेल ॲनिमियासारखे रक्ताचे विकार
5. अस्थिमज्जेचे रोग जसे की ल्युकेमिया किंवा अप्लास्टिक ॲनिमिया

हिमोग्लोबिन कमी झाल्यावर शरीरात कोणते बदल होतात?

जेव्हा हिमोग्लोबिन कमी होते, तेव्हा शरीराला कमी ऑक्सिजन मिळतो, ज्यामुळे खालील बदल घडून येतात:

1. थकवा आणि अशक्तपणा : स्नायू आणि उतींना होणारा ऑक्सिजनचा पुरवठा कमी झाल्यामुळे सतत थकवा जाणवतो आणि शक्ती कमी होते.
2. धाप लागणे : शरीरातील ऑक्सिजनची पातळी कमी झाल्यास, त्याची भरपाई करण्यासाठी शरीर श्वासोच्छ्वास वाढवते.
3. जलद किंवा अनियमित हृदयाचे ठोके : जास्त रक्त परिसंचरण करण्यासाठी हृदयाला अधिक जोराने पंप करावे लागते, ज्यामुळे कालांतराने हृदयावर ताण येऊ शकतो.
4. चक्कर येणे आणि डोके हलके वाटणे : मेंदूला ऑक्सिजनचा पुरवठा कमी झाल्यामुळे चक्कर येते आणि लक्ष केंद्रित करण्यास अडचण येते.
5. फिकट किंवा पिवळसर त्वचा : लाल रक्तपेशींची संख्या कमी झाल्यामुळे त्वचा तिचा नैसर्गिक रंग गमावते.
6. डोकेदुखी : मेंदूला ऑक्सिजनचा अपुरा पुरवठा झाल्यामुळे वारंवार डोकेदुखी होते.

कमी हिमोग्लोबिनचे निदान कसे केले जाते?

डॉक्टर हिमोग्लोबिन चाचणीद्वारे कमी हिमोग्लोबिनचे निदान करतात. आरोग्य व्यावसायिक हातातील शिरेतून रक्ताचा नमुना घेतात आणि हिमोग्लोबिनची पातळी मोजतात.

हिमोग्लोबिनची पातळी कमी होण्यापासून कसे टाळावे?

हिमोग्लोबिनची पुरेशी पातळी राखण्याची सुरुवात संतुलित आणि पोषक तत्वांनी समृद्ध आहाराने होते. निरोगी लाल रक्तपेशी आणि हिमोग्लोबिन तयार करण्यासाठी शरीराला लोह, व्हिटॅमिन बी१२, फोलेट आणि व्हिटॅमिन सी यांची आवश्यकता असते.

ज्या व्यक्तींना मासिक पाळीत जास्त रक्तस्राव होतो, दीर्घकालीन आजार आहेत किंवा त्यांचा आहार योग्य नाही, त्यांना हिमोग्लोबिन कमी होण्याचा धोका जास्त असतो आणि त्यांनी नियमितपणे त्यांच्या पातळीवर लक्ष ठेवले पाहिजे.

जेव्हा हिमोग्लोबिनची कमी पातळी एखाद्या अंतर्निहित आजारामुळे उद्भवते, तेव्हा ती पातळी सामान्य करण्यासाठी डॉक्टरांनी मूळ कारण ओळखून त्यावर उपचार करणे आवश्यक असते.

हिमोग्लोबिन वाढवण्यासाठी घरगुती उपाय कोणते आहेत?

पोषक तत्वांनी युक्त आहार घेतल्याने शरीराला निरोगी हिमोग्लोबिन तयार करण्यास आणि त्याची पातळी टिकवून ठेवण्यास मदत होते. हिमोग्लोबिन वाढवण्यासाठी काय खावे, ते येथे दिले आहे :

1. लोहयुक्त पदार्थ : लाल मांस, अवयवांचे मांस, मासे, कडधान्ये, डाळी आणि पालकासारख्या गडद पालेभाज्या.
2. फोलेटयुक्त पदार्थ : गडद हिरव्या पालेभाज्या, राजमा, फळे आणि फोलेटयुक्त धान्य उत्पादने
3. व्हिटॅमिन सी युक्त पदार्थ : लिंबूवर्गीय फळे, ढोबळी मिरची, ब्रोकोली आणि टोमॅटो, जे शरीराला लोह अधिक चांगल्या प्रकारे शोषून घेण्यास देखील मदत करतात.
4. व्हिटॅमिन बी१२ ने समृद्ध असलेले पदार्थ : मांस, दुग्धजन्य पदार्थ आणि व्हिटॅमिन बी१२ मिसळलेली तृणधान्ये.

हिमोग्लोबिनची पातळी कमी झाल्यामुळे शरीरावर अनेक प्रकारे परिणाम होतो आणि वेळेवर निदान व उपचार न केल्यास परिस्थिती अधिक बिघडू शकते. लवकर निदान झाल्यास लक्षणे नियंत्रणात ठेवण्यात आणि गुंतागुंत टाळण्यात खूप मोठा फरक पडतो.

हिमोग्लोबिन कमी झाल्याची कोणतीही लक्षणे दिसल्यास, डॉ. लाल पॅथलॅब्समध्ये लवकरात लवकर हिमोग्लोबिन चाचणीची वेळ निश्चित करा . चाचणी सहजपणे बुक करण्यासाठी डॉ. लाल पॅथलॅब्स ॲप डाउनलोड करा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

1. १. हिमोग्लोबिन कमी झाल्यास काय होते?
   हिमोग्लोबिन कमी झाल्यामुळे शरीराला होणारा ऑक्सिजनचा पुरवठा कमी होतो, ज्यामुळे थकवा, अशक्तपणा, धाप लागणे, चक्कर येणे, त्वचा फिकट पडणे आणि डोकेदुखी जाणवते.
2. २. मी माझे हिमोग्लोबिन झटपट कसे वाढवू शकेन?
   लोह, फोलेट, व्हिटॅमिन सी आणि व्हिटॅमिन बी१२ जास्त प्रमाणात असलेले पदार्थ खाल्ल्याने हिमोग्लोबिनची पातळी वाढण्यास मदत होते.