लसीकरण म्हणजे काय? त्याचे फायदे आणि महत्त्व

१७९६ मध्ये शोध लागल्यापासून, लसींनी जगभरातील लाखो लोकांना जीवघेण्या आजारांपासून वाचवले आहे. लसीकरणामुळे देवी आणि पोलिओसारखे अत्यंत संसर्गजन्य आजार पूर्णपणे किंवा जवळजवळ समूळ नष्ट झाले आहेत. तरीही, लसीकरण न केल्यामुळे जगभरात लाखो लोकांचा मृत्यू होत आहे.

या लेखाच्या मदतीने, आपण लसीकरणाचे महत्त्व आणि फायदे जाणून घेणार आहोत.

लसीकरण म्हणजे काय?

लसीकरण ही आधुनिक वैद्यकशास्त्रात वापरली जाणारी एक सुरक्षित आणि प्रभावी पद्धत आहे, जी गंभीर आणि अनेकदा प्राणघातक संसर्गजन्य रोगांविरुद्ध शरीराची प्रतिकारशक्ती वाढवण्यास मदत करते. लसीकरणामध्ये, मृत किंवा कमकुवत झालेल्या रोगकारक जंतूचा एक छोटा डोस व्यक्तीच्या शरीरात इंजेक्ट केला जातो, ज्यामुळे त्या व्यक्तीची रोगप्रतिकारशक्ती त्याच्याशी लढण्यासाठी प्रतिपिंडे (अँटीबॉडीज) तयार करू लागते.

लसींमध्ये रोगप्रतिकार प्रणालीच्या आजार लक्षात ठेवण्याच्या क्षमतेचा आणि त्याला दूर ठेवण्यासाठी आवश्यक असलेल्या प्रतिपिंडांचा (अँटीबॉडीज) वापर केला जातो. त्यामुळे, जेव्हा शरीर एखाद्या रोगजंतूच्या संपर्कात येते, तेव्हा व्यक्ती आजारी पडण्यापूर्वीच त्याची रोगप्रतिकार प्रणाली त्याला त्वरीत नष्ट करते.

लसीकरणाचे प्रकार आणि त्यांचे फायदे

रोगप्रतिकार प्रणालीने रोगजंतूंना कसा प्रतिसाद देणे आवश्यक आहे आणि लस कोणाला दिली जाईल, याचा विचार करून लसीकरणाचे अनेक प्रकार तयार केले जातात.

निष्क्रिय लस

निष्क्रिय केले लसींमध्ये रोगजंतूंच्या मृत स्वरूपाचा वापर केला जातो. रोगप्रतिकारशक्ती वाढवण्यासाठी कालांतराने लसींचे अनेक डोस घेणे आवश्यक असते. निष्क्रिय केलेल्या जंतूंनी केलेले लसीकरण खालील गोष्टींपासून संरक्षण देते:

1. पोलिओ
2. रेबीज
3. फ्लू
4. हिपॅटायटीस ए

जिवंत-क्षीणित लस

जिवंत-दुर्बळ केलेल्या लसींमध्ये रोगजंतूला दुर्बळ अवस्थेत वापरले जाते. नैसर्गिक जंतूशी असलेल्या त्यांच्या साम्यामुळे, त्या केवळ १ किंवा २ डोसेसमध्ये एक मजबूत आणि आयुष्यभर टिकणारी रोगप्रतिकारशक्ती प्रदान करतात. या लसी खालील गोष्टींपासून संरक्षण देतात:

1. गोवर, गालगुंड आणि रुबेला (एमएमआर)
2. कांजिण्या
3. रोटाव्हायरस
4. देवी
5. पिवळा ताप

टॉक्सॉइड लस

टॉक्सॉइड लस जंतूद्वारे उत्पादित विषारी उत्पादनाचा वापर करते. ही लस संपूर्ण जंतूऐवजी, रोगजंतूच्या विशिष्ट भागाविरुद्ध प्रतिकारशक्ती प्रदान करते. टॉक्सॉइड लसीकरण खालील गोष्टींपासून संरक्षण देते:

1. टिटॅनस
2. डिप्थेरिया

सबयुनिट, रिकॉम्बिनंट, पॉलिसॅकराइड आणि कॉन्जुगेट लस

सबयुनिट, रिकॉम्बिनंट, पॉलिसॅकराइड आणि कॉन्जुगेट लसींमध्ये जंतूच्या एका विशिष्ट भागाचा वापर केला जातो. तो भाग जंतूचे प्रथिन, शर्करा किंवा कॅप्सिड असू शकतो. यांचा उपयोग खालील गोष्टींपासून संरक्षण करण्यासाठी केला जातो:

1. एचपीव्ही (ह्युमन पॅपिलोमाव्हायरस)
2. हिपॅटायटीस बी
3. डांग्या खोकला
4. न्यूमोकोकल रोग
5. हिब (हिमोफिलस इन्फ्लूएंझा प्रकार बी) रोग
6. मेनिन्गोकोकल रोग
7. शिंगल्स

विषाणू वाहक लस

व्हायरल व्हेक्टर लसींमध्ये एका निरुपद्रवी, सुधारित विषाणूचा वापर केला जातो, जो रोगजनकाचे जनुकीय संकेत रोगप्रतिकार प्रणालीपर्यंत पोहोचवतो. व्हायरल व्हेक्टर लसीकरण खालील गोष्टींपासून संरक्षण देते:

1. कोविड-१९
2. इबोला

लसीकरण का महत्त्वाचे आहे

जीवघेण्या आजारांपासून संरक्षणाव्यतिरिक्त, लसीकरण महत्त्वाचे असण्याची काही प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:

1. सामूहिक प्रतिकारशक्ती निर्माण करते: जेव्हा बहुतेक लोकांचे लसीकरण होते, तेव्हा सामूहिक प्रतिकारशक्ती निर्माण होते, ज्यामुळे रोगांचा प्रादुर्भाव थांबतो. जे लोक लसीकरण करू शकत नाहीत, जसे की लहान बाळे किंवा दीर्घकालीन आरोग्य समस्या असलेले लोक, त्यांच्या संरक्षणासाठी हे विशेष महत्त्वाचे आहे.
2. भावी पिढ्यांचे संरक्षण: लसीकरणामुळे देवी आणि पोलिओ हे रोग पूर्णपणे आणि जवळजवळ समूळ नष्ट झाले आहेत, ज्यामुळे भावी पिढ्यांचे आपोआपच संरक्षण झाले आहे. इतर गंभीर आजारांच्या बाबतीतही हेच साध्य करता येते.
3. अपंगत्व टाळते: पोलिओ आणि गोवर यांसारख्या आजारांमुळे हातपाय लुळे पडणे, अंधत्व, बहिरेपणा आणि मानसिक अपंगत्व यांसारखे अपंगत्व येते. लहानपणीच लसीकरण करून हे टाळता येते.
4. पैशांची बचत: लसीकरणाने टाळता येणाऱ्या आजारांवरील उपचार महाग असतात. लवकर लसीकरण केल्याने आजारी पडण्याचे प्रमाण तर कमी होतेच, पण उपचारांवर होणारा खर्च वाचण्यासही मदत होते.

आरोग्यसेवेची मर्यादित उपलब्धता आणि माहितीचा अभाव यामुळे अनेक लोक लसीकरणापासून वंचित राहू शकतात. कोणत्याही संसर्गजन्य रोगाची लक्षणे आढळल्यास, डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आणि डॉ. लाल पाथलाब्सकडून संबंधित चाचण्या करून घेणे उचित ठरते. सोयीस्करपणे चाचण्या बुक करण्यासाठी डॉ. लाल पाथलाब्स ॲप डाउनलोड करा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

1. लसीकरण कशाला म्हणतात?
   लसीकरण म्हणजे शरीरात रोगप्रतिकारशक्ती निर्माण करण्यास मदत करण्यासाठी मृत किंवा दुर्बळ रोगजंतू टोचण्याच्या क्रियेला म्हणतात.
2. लसींचे ५ प्रकार कोणते आहेत?
   लसींचे ५ प्रकार म्हणजे निष्क्रिय, जिवंत-दुर्बळ, टॉक्सॉइड, सबयुनिट आणि व्हायरल व्हेक्टर लसी.