मुतखड्याची लक्षणे, कारणे आणि प्रतिबंध

मुतखडा (kidney stone) किंवा रेनल कॅल्क्युली हे शरीरातील आम्ले, क्षार आणि खनिज पदार्थांपासून तयार होणारे घन समूह असतात. हे मूत्रमार्गात, मूत्रपिंड, युरेटर, युरेथ्रा किंवा मूत्राशयामध्ये कुठेही तयार होऊ शकतात.

याशिवाय मुतखडा (kidney stone) चा आकार वाळूच्या कणाइतका लहान ते (दुर्मिळ प्रकरणांमध्ये) गोल्फ बॉलइतका मोठा असू शकतो. Cureus Medical Journal मध्ये प्रकाशित अभ्यासानुसार जगभरात सुमारे 12% लोकांमध्ये मुतखडा (kidney stone) आढळतो, त्यामुळे हा एक सामान्य आरोग्य विषय मानला जातो.

या आरोग्य समस्येबाबत जागरूकता वाढवण्यासाठी या लेखात मुतखडा (kidney stone) ची लक्षणे, कारणे आणि प्रतिबंधात्मक उपाय यांविषयी माहिती दिली आहे.

मुतखडा (kidney stone) ची लक्षणे कोणती?

मुतखडा (kidney stone) चे सर्वात सामान्य लक्षण म्हणजे कंबर, पोट किंवा बाजूला तीव्र आणि भेदक वेदना होणे. ही वेदना जांघेपासून बाजूप पर्यंत पसरू शकते. इतर सामान्य लक्षणांमध्ये पुढील गोष्टींचा समावेश होतो:

1. लघवी करताना वेदना
2. लघवी करण्यात अडचण
3. लघवीत रक्त दिसणे
4. नेहमीपेक्षा जास्त वेळा लघवीची भावना होणे
5. गढूळ किंवा दुर्गंधीयुक्त लघवी
6. उलटीआणि मळमळ
7. थंडी वाजणे आणि ताप

हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की मुतखडा (kidney stone) खूप लहान असल्यास व्यक्तींना या अवस्थेची कोणतीही लक्षणे जाणवू शकत नाहीत.

मुतखडा कशामुळे होतो?

मुतखडा (kidney stone) हा लघवीमध्ये आढळणाऱ्या काही पदार्थांच्या जास्त प्रमाणामुळे तयार होतो. यामध्ये खनिजे, कॅल्शियम, सोडियम, युरिक अॅसिड इत्यादींचा समावेश होतो. हे पदार्थ जास्त प्रमाणात असतील किंवा लघवीमध्ये नेहमीपेक्षा कमी द्रव असेल तर ते एकत्र येऊन स्फटिक तयार करतात. हे स्फटिक कालांतराने कठीण होऊन मुतखडा (kidney stone) तयार होतो.

पूर्वी मुतखडा (kidney stone) झालेला असल्यास पुन्हा होण्याचा धोका वाढतो. इतर जोखीम घटकांमध्ये पुढील गोष्टींचा समावेश होतो:

1. शरीरात पाण्याची कमतरता (डिहायड्रेशन)
2. लठ्ठपणा (obesity)
3. प्रथिने, ग्लुकोज आणि मीठ जास्त असलेला आहार
4. हायपरथायरॉइड स्थिती
5. गॅस्ट्रिक बायपास शस्त्रक्रिया
6. आतड्यांचे दाहजन्य आजार
7. अँटीसीझर औषधे, ट्रायम्टेरिन डाययुरेटिक्स, कॅल्शियम-आधारित अँटॅसिड्स

मुतखडा (kidney stone) कसा टाळता येईल?

(kidney stone) मुतखडा टाळण्यासाठी पुढील उपाय करता येतात:

1. पुरेसे पाणी पिणे
2. सोडियम आणि साखर जास्त असलेले अन्न मर्यादित करणे
3. प्राणीजन्य प्रथिने कमी करणे
4. निरोगी शरीर वजन राखणे
5. योग्य प्रमाणात कॅल्शियम असलेले अन्न सेवन करणे
6. ऑक्सलेट जास्त असलेले अन्न मर्यादित करणे

वर नमूद केलेली मुतखडा (kidney stone) ची लक्षणे जाणवल्यास वेळेवर उपचारासाठी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा. तसेच विश्वासार्ह चाचणी निकालांसाठी Dr Lal PathLabs app येथे KFT test बुक करता येतो.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

1. मुतखडा लक्षणे व उपाय कोणते?
   मुतखडा (kidney stone) ची लक्षणे म्हणजे कंबर, पोट किंवा बाजूला तीव्र वेदना, लघवी करताना त्रास किंवा वेदना, लघवीत रक्त, गढूळ किंवा दुर्गंधीयुक्त लघवी, ताप, थंडी वाजणे, उलटी आणि मळमळ. उपायांमध्ये डॉक्टरांच्या देखरेखीखाली KFT test करून मूत्रपिंडांचे आरोग्य तपासणे आणि डॉक्टरांनी सांगितलेल्या औषधांचा वापर करणे यांचा समावेश होतो.
2. KFT test म्हणजे काय?
   KFT test म्हणजे Kidney Function Test. ही निदान चाचणी मूत्रपिंडांचे आरोग्य आणि मुतखडा (kidney stone) ची शक्यता तपासण्यास मदत करते.