लठ्ठपणा कमी करण्यासाठी चयापचय (Metabolism) कसा वाढवावा?

भारतामध्ये सर्व वयोगटांतील लोकांमध्ये लठ्ठपणा (obesity) झपाट्याने वाढताना दिसत आहे. आणखी चिंतेची बाब म्हणजे UNICEF च्या Child Nutrition Global Report 2025 नुसार, 2030 पर्यंत भारतात 27 दशलक्षांहून अधिक मुले आणि किशोरवयीन मुले लठ्ठपणा (obesity) सह जगत असतील अशी अपेक्षा आहे.

कारण चयापचय (Metabolism) शरीर कॅलरीज कशा जाळते आणि वजन कसे नियंत्रित ठेवते यामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावतो, त्यामुळे मेटाबॉलिक आरोग्य सुधारणा करणे लठ्ठपणा (obesity) टाळण्यासाठी आणि नियंत्रित ठेवण्यासाठी एक महत्त्वाचे पाऊल ठरले आहे.

लठ्ठपणा म्हणजे काय?

लठ्ठपणा (obesity)हा शरीरात अत्याधिक चरबी साचल्याने होणारा एक दीर्घकालीन आजार आहे. सामान्यतः कॅलरीचे सेवन कॅलरी जळण्यापेक्षा जास्त झाल्यास तो होतो, मात्र अनुवंशिकता, हार्मोन्स आणि काही औषधे यांचाही त्यात वाटा असू शकतो.

लठ्ठपणा (obesity)मुळे हृदयविकार, मूत्रपिंडांचे आजार, टाइप 2 मधुमेह आणि काही प्रकारचे कर्करोग यांसारख्या गंभीर आरोग्य समस्या उद्भवू शकतात.

चयापचय म्हणजे काय?

चयापचय (Metabolism)ही अशी प्रक्रिया आहे ज्यामध्ये आपण खाणे-पिण्यातून मिळणाऱ्या कॅलरीज ऑक्सिजनच्या मदतीने उर्जेमध्ये रूपांतरित केल्या जातात. यालाच शरीर ऊर्जा किती वेगाने खर्च करते किंवा कॅलरीज किती वेगाने जाळते याचा दर असेही म्हणतात.

जेव्हा चयापचय (Metabolism)मंद असतो तेव्हा शरीर कमी कॅलरीज जाळते आणि त्यामुळे वजन वाढणे सोपे होते. उलटपक्षी, वेगवान चयापचय (Metabolism)अधिक कॅलरीज जाळण्यास मदत करतो, ज्यामुळे निरोगी वजन राखणे किंवा अतिरिक्त चरबी कमी करणे सोपे होते. शरीर कॅलरीज शारीरिक व्यायामाद्वारे, दैनंदिन कामे करताना किंवा विश्रांतीत असतानाही जाळत असते.

लठ्ठपणा कमी करण्यासाठी चयापचय (Metabolism) कसा वाढवावा?

हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की व्यक्तीच्या चयापचय (Metabolism) चा वेग काही अंशी त्यांच्या जनुकांवर अवलंबून असतो, मात्र चयापचय (Metabolism)वाढवून लठ्ठपणा कमी करण्यासाठी उपाय देखील उपलब्ध आहेत. त्यामध्ये पुढील गोष्टींचा समावेश होतो:

1. चयापचय (Metabolism)वाढवणारे अन्न खाणे
2. प्रथिने, अपरिष्कृत कार्बोहायड्रेट्स, कॅफिन आणि ग्रीन टी यांसारखे अन्न डायट-इंड्यूस्ड थर्मोजेनेसिस (DIT) वर परिणाम करतात, ज्यामुळे विश्रांतीतील चयापचय (Metabolism) दर वाढू शकतो. सकाळी DIT जास्त असल्यामुळे दिवसभरात थोडे जड अन्न खाल्ल्यास अधिक कॅलरीज जाळण्यास मदत होऊ शकते.
3. उच्च-तीव्रतेचा व्यायाम करणे
4. हाय-इंटेन्सिटी इंटरव्हल ट्रेनिंग (HIIT) मध्ये अल्पकाळ तीव्र व्यायाम आणि त्यानंतर थोडा विश्रांतीचा कालावधी असतो. अशा प्रकारचा व्यायाम केवळ व्यायाम करतानाच नव्हे तर त्यानंतर अनेक तास चयापचय (Metabolism) वाढवण्यास मदत करतो.
5. वजन उचलण्याचा व्यायाम करणे
6. स्ट्रेंथ ट्रेनिंगमुळे स्नायूंची वाढ होते आणि स्नायू ऊतक विश्रांतीत असतानाही चरबीपेक्षा अधिक कॅलरीज जाळते. नियमित वजन उचलण्याचा किंवा रेझिस्टन्स व्यायाम केल्याने स्नायूंची वाढ होऊन शरीराचा चयापचय (Metabolism) वाढतो आणि दिवसभर अधिक कॅलरीज जळतात.
7. पुरेशी झोप घेणे
8. झोपेचा अभाव चयापचय (Metabolism) नियंत्रित करणाऱ्या, विशेषतः भूक आणि खाण्याची इच्छा नियंत्रित करणाऱ्या हार्मोन्समध्ये बिघाड निर्माण करतो. दररोज 7-9 तासांची चांगली झोप घेतल्याने चयापचय (Metabolism) योग्य प्रकारे कार्यरत राहतो आणि निरोगी वजन नियंत्रणास मदत होते.

चयापचय (Metabolism)आणि वजनावर परिणाम करणाऱ्या मूळ कारणांचे आकलन करण्यासाठी योग्य वैद्यकीय तपासणी आवश्यक असते. लठ्ठपणा (obesity) आणि चयापचय चाचणी बुक करण्यासाठी तसेच अहवाल सोयीस्करपणे मिळवण्यासाठी आजच Dr Lal PathLabs app डाउनलोड करा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

1. वजन कमी करण्यासाठी चयापचय (Metabolism) कसा वाढवावा?
   चयापचय (Metabolism)वाढवण्यासाठी चयापचय वाढवणारे अन्न खा, नियमित व्यायाम करा आणि दर्जेदार झोप घ्या.
2. कोणते अन्न चयापचय (Metabolism) वाढवू शकते?
   चिकन, कडधान्ये आणि मासे यांसारखे प्रथिनयुक्त अन्न, तसेच कडधान्ये, फळे आणि भाज्या यांसारखे अपरिष्कृत कार्बोहायड्रेट्स, यासोबतच कॅफिन आणि ग्रीन टी चयापचय (Metabolism) वाढवण्यास मदत करू शकतात.