अपस्मार म्हणजे काय? अपस्मार रोग के लक्षण और इलाज जानकारी

इंडियन एपिलेप्सी सेंटरच्या माहितीनुसार, भारतामध्ये सुमारे 50 लाख ते 1 कोटी लोक अपस्मार (एपिलेप्सी) या आजाराने ग्रस्त आहेत. मेंदूशी संबंधित हा दीर्घकालीन आणि संसर्ग न होणारा आजार असून, तो लिंग, वय, पार्श्वभूमी किंवा वंश यांचा कोणताही भेद न करता कोणालाही होऊ शकतो.

जरी अपस्मार पूर्णपणे बरा होणारा आजार नसला, तरी जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) यांच्या अहवालानुसार, योग्य वेळी निदान झाले आणि प्रभावी उपचार मिळाले तर सुमारे 70% अपस्मार रुग्ण झटक्यांशिवाय जीवन जगू शकतात. यासाठी व्यक्तींना अपस्मार म्हणजे काय, त्याची सामान्य लक्षणे आणि उपचार पद्धती यांची माहिती असणे आवश्यक आहे.

अपस्मार म्हणजे काय?

अपस्मार किंवा झटक्यांचा आजार हा मेंदूशी संबंधित एक दीर्घकालीन आजार आहे, ज्यामध्ये वारंवार झटके येतात. बहुतांश प्रकरणांमध्ये, मेंदूतील बाधित पेशींमधून निर्माण होणाऱ्या असामान्य विद्युत संकेतांमुळे हे झटके येतात. मेंदूतील खराब झालेल्या पेशींमध्ये अचानक आणि अनियंत्रित विद्युत क्रिया वाढल्याने झटका येतो. काही प्रकरणांमध्ये मात्र अपस्माराचे नेमके कारण ओळखणे कठीण ठरते.

झटक्यांचे दोन प्रमुख प्रकार आहेत. यामध्ये खालील प्रकारांचा समावेश होतो: –

1. फोकल ऑनसेट झटके:
   हे झटके मेंदूच्या एका बाजूवरील विशिष्ट पेशींच्या जाळ्यात सुरू होतात. याचे प्रकार म्हणजे फोकल ऑनसेट अवेअर झटका (झटका येताना व्यक्ती शुद्धीत असते) आणि फोकल ऑनसेट इम्पेअर्ड अवेअरनेस झटका (झटका येताना व्यक्तीची शुद्ध हरपते).
2. जनरलाइज्ड ऑनसेट झटके:
   या प्रकारात मेंदूच्या दोन्ही बाजूंवरील मोठ्या प्रमाणातील पेशी एकाच वेळी प्रभावित होतात. यामध्ये अॅब्सेन्स झटके (क्षणिक शुद्ध हरपणे), अॅटोनिक झटके (स्नायूंवरील नियंत्रण कमी होणे), टॉनिक झटके (स्नायू आकसणे), क्लॉनिक झटके (स्नायू झटके देणे), टॉनिक-क्लॉनिक झटके (स्नायू आकसणे आणि झटके येणे यांचे संयोजन) तसेच मायोक्लॉनिक झटके (स्नायूंमध्ये अचानक हलके झटके येणे) यांचा समावेश होतो.

अपस्माराची लक्षणे कोणती आहेत?

अपस्माराची लक्षणे यामध्ये पुढील गोष्टींचा समावेश होतो:

1. वारंवार झटके येणे
2. तात्पुरती शुद्ध हरपणे
3. स्नायूंच्या हालचालींवर नियंत्रण नसणे
4. समजून घेण्यात किंवा बोलण्यात अडचण येणे
5. पोट बिघडणे
6. अंगावर शहारे येणे
7. चघळल्यासारख्या हालचाली होणे
8. हात चोळण्याच्या हालचाली करणे
9. बोटांच्या हालचाली होणे
10. ऐकण्याची, चवीची, पाहण्याची आणि वास घेण्याची संवेदना बदलणे
11. उष्णता आणि थंडीच्या लहरी जाणवणे

अपस्मारावर उपचार कसे केले जातात?

अपस्माराच्या उपचारांमध्ये पुढील गोष्टींचा समावेश होतो:

1. औषधोपचार: झटके नियंत्रित ठेवण्यासाठी आणि टाळण्यासाठी अँटी-सीझर औषधे दिली जातात.
2. विशेष आहार: चरबीचे प्रमाण जास्त, कार्बोहायड्रेट कमी आणि प्रथिनांचे प्रमाण मध्यम असलेला केटोजेनिक आहार तसेच मॉडिफाइड अ‍ॅटकिन्स आहार सुचविला जातो.
3. शस्त्रक्रिया:यामध्ये मेंदूतील असामान्य ऊतक काढून टाकणे, प्रभावित मेंदूचा भाग वेगळा करणे किंवा न्यूरोमॉड्युलेशन उपकरणे प्रत्यारोपित करणे यांचा समावेश होऊ शकतो.

वेळेवर निदान झाले आणि योग्य उपचार मिळाले तर अपस्मार रुग्ण हा आजार प्रभावीपणे नियंत्रणात ठेवू शकतात. स्वतःमध्ये किंवा आपल्या जवळच्या व्यक्तींमध्ये अपस्माराची लक्षणे दिसल्यास त्वरित डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा आणि डॉ. लाल पॅथलॅब्स येथे अपस्माराची तपासणी बुक करावी.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

1. अपस्मार म्हणजे काय?
   अपस्मार किंवा झटक्यांचा आजार हा मेंदूशी संबंधित एक दीर्घकालीन आजार आहे, ज्यामध्ये वारंवार झटके येतात. बहुतांश प्रकरणांमध्ये हा आजार मेंदूतील बाधित पेशींमधून निर्माण होणाऱ्या असामान्य विद्युत संकेतांमुळे होतो. मात्र काही प्रकरणांमध्ये अपस्माराचे नेमके कारण अज्ञात असू शकते.
2. अपस्माराची लक्षणे कोणती आहेत?
   अपस्माराची लक्षणे म्हणजे वारंवार झटके येणे, तात्पुरती शुद्ध हरपणे, स्नायूंच्या हालचालींवर नियंत्रण नसणे, समजून घेण्यात किंवा बोलण्यात अडचण येणे, पोट बिघडणे, अंगावर शहारे येणे, चघळल्यासारख्या हालचाली होणे, हात चोळण्याच्या हालचाली करणे, बोटांच्या हालचाली होणे, ऐकण्याची, चवीची, पाहण्याची आणि वास घेण्याची संवेदना बदलणे तसेच उष्णता आणि थंडीच्या लहरी जाणवणे.