अस्थमा / दम्याचा आजार म्हणजे काय? – कारणे, लक्षणे आणि उपचार

अस्थमा ही एक आरोग्यस्थिती आहे ज्यामध्ये श्वसनमार्गांना सूज येते आणि ते अरुंद होतात, त्यामुळे श्वास घेणे कठीण होते. यामुळे छातीत घट्टपणा, खोकला आणि घरघर असा आवाज येणे अशी दम्याची लक्षणे दिसू शकतात. अ‍ॅलर्जी, धूर, थंड हवामान, व्यायाम, तीव्र वास आणि ताणतणाव ही याची सामान्य कारणे आहेत.

या लेखात अस्थमा, त्याची कारणे आणि दम्याचा उपचार याबद्दल माहिती दिली आहे.

अस्थमा म्हणजे काय?

अस्थमा हा श्वसनासंबंधीचा विकार आहे ज्यामध्ये श्वसनमार्गांना सूज आणि चिडचिड होते. परिणामी, या आजाराने त्रस्त व्यक्ती परागकण, व्यायाम किंवा थंड हवा यांसारख्या घटकांप्रती अधिक संवेदनशील होतात. अस्थमाच्या झटक्यादरम्यान श्वसनमार्ग अरुंद होतात, सूज येते आणि कफ तयार होतो, ज्यामुळे श्वास घेण्यास त्रास, खोकला किंवा घरघर असा आवाज येतो. उपचार न केल्यास हे झटके जीवघेणे ठरू शकतात.

दम्याची लक्षणे कोणती आहेत? 

दम्याची लक्षणे व्यक्तीनुसार वेगवेगळी असू शकतात. काही सामान्य दमा लक्षणे खालीलप्रमाणे आहेत:

• श्वास घेण्यास त्रास
• खोकला
• छातीत घट्टपणा किंवा वेदना
• श्वास सोडताना घरघर असा आवाज येणे (मुलांमध्ये अस्थमाचे सामान्य लक्षण)
• श्वास घेण्यास त्रास, खोकला किंवा घरघर यामुळे झोप येण्यास अडचण
• सर्दी किंवा फ्लूसारख्या श्वसनसंस्थेच्या विषाणूंमुळे खोकला किंवा घरघर वाढणे

अस्थमाची कारणे कोणती आहेत? 

अस्थमाचे नेमके कारण अद्याप ज्ञात नाही. आनुवंशिक आणि पर्यावरणीय घटकांच्या एकत्रित परिणामामुळे हा आजार विकसित होऊ शकतो. मात्र, काही विशिष्ट कारणांमुळे तो उद्भवू शकतो, जसे की:

• तंबाखूचा धूर
• धूळकिडे
• हवेतील प्रदूषण
• परागकण
• पाळीव प्राण्यांचे केस
• बुरशी
• फ्लू किंवा न्यूमोनियासारखे श्वसनसंस्थेचे संसर्ग
• शारीरिक क्रियाकलाप
• थंड हवा
• काही अन्नपदार्थांमुळे होणाऱ्या अ‍ॅलर्जिक प्रतिक्रिया
• काही औषधे
• तीव्र भावना आणि ताणतणाव
• गॅस्ट्रोइसोफेजियल रिफ्लक्स आजार (GERD)

अस्थमाचे व्यवस्थापन कसे करता येते? 

सध्या अस्थमासाठी कोणताही कायमस्वरूपी इलाज उपलब्ध नाही. त्यामुळे ठोस असा अस्थमाचा उपचार नाही. मात्र, काही जीवनशैलीतील सवयी अवलंबून त्याचे व्यवस्थापन करता येते, जसे की:

1. अस्थमा अ‍ॅक्शन प्लॅन तयार करणे: औषधे आणि अस्थमाच्या झटक्यादरम्यान घ्यावयाच्या उपायांचा समावेश असलेला वैयक्तिकृत प्लॅन तयार करण्यासाठी डॉक्टरांशी समन्वय साधा.

2. अस्थमाला कारणीभूत घटक टाळणे: परागकण, बुरशी, थंड हवा आणि हवेतील प्रदूषण यांसारखे बाहेरील अ‍ॅलर्जन्स व त्रासदायक घटक अस्थमाचे झटके उद्भवू शकतात. विशिष्ट कारणे ओळखा आणि त्यांना टाळण्यासाठी उपाय करा.

3. श्वसनावर लक्ष ठेवणे: खोकला किंवा घरघर यांसारखी अस्थमाच्या झटक्याची लक्षणे ओळखा. पीक फ्लो मीटरच्या मदतीने घरी नियमितपणे श्वसन प्रवाह तपासा.

4. झटके लवकर नियंत्रित करणे: झटक्याची तीव्रता कमी करण्यासाठी त्वरीत कृती करा. पीक फ्लो कमी झाल्यास औषधे घ्या आणि झटका उद्भवणाऱ्या क्रिया थांबवा. लक्षणे कायम राहिल्यास वैद्यकीय मदत घ्या.

5. त्वरित आराम देणाऱ्या इनहेलरच्या वापरावर लक्ष ठेवणे: इनहेलरचा वारंवार वापर होत असल्यास अस्थमा नियंत्रणात नसल्याचे सूचित होते. अशा वेळी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

अस्थमाचा उच्च धोका असलेल्या व्यक्तींनी दम्याचा उपचार आणि अस्थमा अ‍ॅक्शन प्लॅन याबाबत चर्चा करण्यासाठी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. एखाद्या व्यक्तीस अस्थमाचा धोका जास्त असल्यास, त्यांनी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा आणि Dr Lal PathLabs app अस्थमाची तपासणी बुक करावी.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

1. अस्थमावर पूर्णपणे उपचार होऊ शकतात का?

नाही, अस्थमा हा आयुष्यभर राहणारा आजार आहे. मुलांची लक्षणे वाढीसोबत बदलू शकतात, मात्र त्यांना अस्थमा कायम राहतो.

2. ताणतणावामुळे अस्थमा होऊ शकतो का?

होय, तीव्र भावना स्नायू आकुंचन पावणे किंवा श्वसनाचा वेग वाढवणे यामुळे अस्थमाचे झटके उद्भवू शकतात.

3. अस्थमासाठी अपंगत्व लाभ मिळू शकतो का?

तीव्र अस्थमासाठी आयव्ही उपचारांची आवश्यकता असल्यास अपंगत्व लाभांसाठी पात्रता मिळू शकते.